Maszt jest jednym z najbardziej obciążonych zespołów mechanicznych wózka widłowego. Podczas każdego cyklu podnoszenia i opuszczania jego sekcje przemieszczają się względem siebie, a znajdujące się pomiędzy nimi rolki prowadzące przenoszą obciążenia wynikające zarówno z masy ładunku, jak i z sił powstających podczas jego podnoszenia, przechylania oraz jazdy.

Zużycie rolek i ślizgów nie zawsze jest widoczne na pierwszy rzut oka. W początkowej fazie może objawiać się jedynie niewielkim luzem, zmianą dźwięku pracy masztu albo mniej płynnym ruchem karetki. Z czasem może jednak doprowadzić do przyspieszonego zużycia bieżni masztu, nierównomiernego prowadzenia karetki, zwiększenia obciążeń łańcuchów oraz innych elementów układu podnoszenia.

Za co odpowiadają rolki masztu?

W zależności od konstrukcji wózka maszt może składać się z dwóch lub trzech sekcji. Poszczególne sekcje muszą przesuwać się względem siebie z zachowaniem odpowiedniego prowadzenia.

Rolki pełnią tutaj funkcję elementów tocznych. Ich zadaniem jest:

• prowadzenie sekcji masztu,
• przenoszenie obciążeń poprzecznych,
• ograniczenie tarcia pomiędzy współpracującymi elementami,
• utrzymywanie prawidłowego położenia sekcji masztu względem siebie,
• zapewnienie płynnego ruchu podczas podnoszenia i opuszczania.

W przypadku karetki podobna zasada dotyczy rolek prowadzących karetkę wzdłuż wewnętrznej sekcji masztu.

Nie można więc traktować rolki jako zwykłego „kółka”. Jej średnica, szerokość, materiał, sposób łożyskowania oraz ustawienie względem bieżni mają bezpośredni wpływ na prawidłową pracę całego układu.

Rolka może wyglądać dobrze, a mimo to kwalifikować się do wymiany

To jeden z częstszych błędów w diagnostyce. Sama ocena wzrokowa nie wystarcza. Rolki należy sprawdzić pod kątem pęknięć, wyszczerbień, odkształceń, powstania płaskich powierzchni, nadmiernego zużycia średnicy, luzu na łożysku, nieprawidłowego obracania, śladów przegrzania, nierównomiernego zużycia powierzchni tocznej.

Jak duży powinien być luz?

Tutaj zaczyna się prawdziwa diagnostyka. Nie należy przyjmować zasady: „Jeżeli maszt ma pół milimetra luzu, jest dobrze”. Wartość dopuszczalnego luzu zależy od konstrukcji masztu, rodzaju rolki, miejsca jej zastosowania oraz konkretnego modelu wózka.

Przykłady z dokumentacji serwisowej producentów pokazują, jak duże mogą być różnice.

Toyota – przykładowe wartości

W dokumentacji serwisowej wózka Toyota dla regulacji rolek wewnętrznej sekcji masztu podano wartość 0–0,6 mm dla określonego punktu pomiarowego. Dla rolek karetki również stosowane są wartości rzędu 0–0,6 mm, zależnie od konkretnego elementu. Producent przewiduje regulację poprzez dobór odpowiedniej grubości podkładek dystansowych. Toyota stosuje w tym przypadku podkładki o grubościach m.in. 0,25 mm, 0,5 mm, 1,0 mm. Po regulacji producent wymaga sprawdzenia, czy karetka lub sekcja masztu porusza się płynnie na całej długości.

Inny przykład – Mitsubishi

W dokumentacji innej konstrukcji masztu podano dla luzu bocznego rolek karetki zakres 0,1–0,5 mm, natomiast dla luzu wzdłużnego pomiędzy rolką główną masztu a bieżnią podano wartość 1,0 mm lub mniej. Po przekroczeniu określonej wartości producent przewiduje zastosowanie rolek nadwymiarowych.

Co z tego wynika?

W praktyce wartości rzędu 0,1–0,8 mm pojawiają się w dokumentacji różnych konstrukcji, ale nie wolno na ich podstawie ustalać jednej „normy” dla każdego wózka. Prawidłowa wartość to wartość określona przez producenta konkretnego masztu. To bardzo ważne również podczas przygotowania wózka do badania technicznego.

Jak mierzy się zużycie rolek?

Profesjonalna diagnostyka nie polega na poruszaniu masztem ręką i stwierdzeniu „ma luz”. Pomiar należy wykonać w określonym położeniu masztu lub karetki, zgodnie z dokumentacją danego producenta. Do pomiarów mogą być wykorzystywane szczelinomierze, czujniki zegarowe, suwmiarki czy też mikrometry. Przykładowo w dokumentacji serwisowej Mitsubishi opisano pomiar bocznego luzu karetki przy wykorzystaniu czujnika zegarowego. Karetka jest przesuwana na jedną stronę, następnie zeruje się wskazanie i wymusza jej przemieszczenie w przeciwnym kierunku. Różnica wskazania jest wartością mierzonego luzu. To znacznie bardziej miarodajne niż próba oceny luzu „na rękę”.

Dlaczego pomiar trzeba wykonać w odpowiednim miejscu?

Ponieważ rolka i bieżnia nie muszą zużywać się równomiernie na całej długości.

Maszt może:

• pracować poprawnie w dolnym położeniu,
• wykazywać większy luz w połowie wysokości,
• a przy maksymalnym wysunięciu wykazywać jeszcze inną wartość.

Dlatego producent może określać dokładne położenie, w którym należy wykonać pomiar.

Co dzieje się, kiedy rolki są zbyt luźne?

Jeżeli luz pomiędzy rolką a bieżnią jest większy niż przewidział producent, sekcja masztu może uzyskać nadmierną możliwość przemieszczania się poprzecznego. W praktyce może to powodować:

Przechylanie się sekcji masztu

Zwiększony luz powoduje, że sekcja nie jest prowadzona tak sztywno jak w prawidłowo wyregulowanym układzie.

Uderzenia podczas zmiany kierunku obciążenia

Podczas podnoszenia i opuszczania mogą pojawić się charakterystyczne stuknięcia.

Nierównomierne obciążenie rolek

Nie wszystkie rolki będą wówczas pracować w taki sam sposób.

Przyspieszone zużycie bieżni

Rolki mogą zacząć pracować na niewłaściwej powierzchni albo pod nieprawidłowym kątem.

Pogorszenie płynności ruchu

Operator może zauważyć szarpanie, drgania, nierównomierne podnoszenie, zmienny opór podczas pracy masztu.

Zbyt mały luz również jest problemem

Błąd polega na założeniu, że im mniejszy luz, tym lepiej. Nie. Rolki muszą mieć możliwość prawidłowej pracy na całej długości bieżni. Jeżeli regulacja zostanie wykonana zbyt ciasno, może dojść do:

• zwiększenia oporów ruchu,
• nadmiernego nagrzewania elementów,
• przeciążenia łożysk rolek,
• przyspieszonego zużycia powierzchni tocznych,
• blokowania lub nierównomiernego ruchu sekcji.

Dlatego po regulacji nie wystarczy zmierzyć szczeliny. Producent Toyoty w dokumentacji serwisowej wyraźnie wymaga po regulacji sprawdzenia, czy sekcja masztu lub karetka porusza się płynnie na całej długości.

Ślady na bieżni masztu są równie ważne jak stan rolki

Podczas przeglądu nie należy ograniczać się do samych rolek. Trzeba obejrzeć również bieżnie, po których się toczą. Na bieżni mogą pojawić się wytarcia, wgniecenia, rysy, miejscowe wybłyszczenia, nierównomierne zużycie, ślady uderzeń, deformacje. Jeżeli wymienimy zużytą rolkę, ale pozostawimy mocno zużytą bieżnię, nowy element może również bardzo szybko ulec zużyciu. Dlatego podczas naprawy należy zawsze ocenić parę współpracujących elementów, rolka + bieżnia.

Ślizgi masztu. Jak je diagnozować?

Nie wszystkie konstrukcje wykorzystują wyłącznie rolki. W niektórych masztach stosowane są również elementy ślizgowe, np. wykonane z tworzywa lub materiałów kompozytowych. Ich zadaniem jest utrzymywanie właściwego prowadzenia elementów konstrukcji przy jednoczesnym ograniczeniu tarcia. Objawy zużycia ślizgów mogą być podobne do problemów z rolkami zwiększony luz, stukanie, nierównomierny ruch, zwiększone opory, przechylanie się sekcji, widoczne wytarcie materiału. Nie powinno się jednak stosować zasady „wymieniamy ślizg, bo jest trochę starty”. Trzeba porównać jego stan z wymaganiami producenta.

Skąd bierze się przedwczesne zużycie rolek?

Samo zużycie jest naturalnym procesem eksploatacyjnym. Szybkość tego procesu zależy jednak od warunków pracy.

Przeciążanie wózka

Jeżeli wózek regularnie pracuje przy granicznych wartościach udźwigu, zwiększają się obciążenia całego układu podnoszenia. Szczególnie istotne jest położenie środka ciężkości ładunku.

Ładunki o dużej długości

Długi ładunek może powodować powstawanie znacznie większych momentów działających na maszt niż ładunek o tej samej masie umieszczony bliżej karetki.

Praca na nierównym podłożu

Uderzenia podczas jazdy mogą przenosić się na maszt i jego prowadzenie.

Nieprawidłowa regulacja

Źle ustawione rolki mogą powodować sytuację, w której część elementów wykonuje większą pracę niż pozostałe.

Zabrudzenia

Piasek, pył metalowy, błoto czy inne zanieczyszczenia mogą przyspieszać zużycie powierzchni współpracujących.

Brak właściwego smarowania

Jeżeli producent przewiduje smarowanie określonych powierzchni, należy stosować się do jego zaleceń. Nie oznacza to jednak, że wszystkie rolki należy po prostu „obficie przesmarować”. Rodzaj konstrukcji ma tutaj znaczenie.

Jak rozpoznać zużycie podczas codziennej pracy?

Operator nie zastąpi pomiaru serwisowego, ale może bardzo wcześnie zauważyć symptomy problemu. Warto zwrócić uwagę na:

Stuki podczas podnoszenia

Jeżeli wcześniej maszt pracował cicho, a pojawiły się metaliczne uderzenia, warto sprawdzić prowadzenie sekcji.

Szarpanie

Płynny wcześniej ruch staje się nierówny.

Zmiana charakterystyki pracy

Operator może odczuwać, że maszt pracuje „luźniej” lub bardziej miękko.

Przechylanie się karetki

Szczególnie niepokojące jest widoczne odchylenie od prawidłowego położenia.

Nierównomierne zużycie

Jeżeli jedna strona rolek, bieżni lub innych elementów jest wyraźnie bardziej zużyta, trzeba znaleźć przyczynę, a nie tylko wymienić najbardziej zużyty element.

Czy można samodzielnie wyregulować rolki?

W przypadku prostych konstrukcji może wydawać się to łatwe. W praktyce regulacja masztu wymaga jednak znajomości konstrukcji konkretnego modelu, znajomości wartości podanych przez producenta, właściwego przygotowania wózka, wykonania pomiaru, odpowiedniego doboru podkładek, sprawdzenia ruchu po regulacji. Nieprawidłowa regulacja może być gorsza niż niewielki luz. Co więcej, praca przy maszcie jest czynnością potencjalnie niebezpieczną. Nie należy wkładać rąk pomiędzy elementy masztu podczas kontroli.

Szczególnie niebezpieczna jest naprawa wykonywana „na szybko”

Historia wypadków pokazuje, że prace przy rolkach i maszcie wymagają odpowiedniego zabezpieczenia konstrukcji. Bardzo ważna uwaga praktyczna podniesiona sekcja masztu nie może być traktowana jako element bezpiecznie podparty tylko dlatego, że znajduje się w górnym położeniu. Przed pracami serwisowymi maszt musi zostać odpowiednio zabezpieczony.

Rolki a łańcuchy, elementy są ze sobą powiązane

Zużycie jednego elementu może przyspieszyć zużycie kolejnego. Na przykład zużyta rolka → zwiększony luz → nierówna praca karetki → dodatkowe obciążenia → szybsze zużycie pozostałych rolek i bieżni. Podobna zależność występuje pomiędzy masztami, rolkami i łańcuchami. Dlatego przy stwierdzeniu nierównej pracy masztu nie powinno się automatycznie wymieniać tylko jednego elementu. Trzeba ustalić przyczynę, a nie tylko skutek.

Kiedy rolkę można wyregulować, a kiedy trzeba ją wymienić?

Można przyjąć prostą zasadę diagnostyczną:

Regulacja

Jeżeli:

• rolka jest mechanicznie sprawna,
• nie ma pęknięć,
• powierzchnia toczna jest prawidłowa,
• łożysko pracuje poprawnie,
• średnica mieści się w wymaganiach,
• problemem jest jedynie niewłaściwy luz,

możliwa może być regulacja poprzez zmianę podkładek dystansowych.

Wymiana

Jeżeli występuje:

• pęknięcie,
• płaska powierzchnia,
• znaczne zużycie średnicy,
• uszkodzenie łożyska,
• zatarcie,
• nadmierny luz wewnętrzny,
• nierównomierne zużycie,
• trwałe uszkodzenie powierzchni tocznej,

sama regulacja nie rozwiąże problemu. Wtedy konieczna jest wymiana elementu.

Dlaczego nie należy montować przypadkowej rolki?

Rolki mogą wyglądać niemal identycznie, ale różnić się średnicą, szerokością, materiałem, twardością, rodzajem łożyska, konstrukcją osi, dopuszczalnym obciążeniem. Co więcej, producenci stosują czasami rolki nadwymiarowe. Przykładowo w jednej z dokumentacji Toyota dla określonych modeli podano rolki o średnicach 124,5 mm i 125,2 mm, przy czym większy wymiar jest określony jako oversize. Różnica wynosi zaledwie 0,7 mm średnicy. W skali całego wózka wygląda to jak bardzo niewiele, ale w układzie prowadzenia masztu taka różnica może mieć znaczenie dla prawidłowego ustawienia luzu. Dlatego rolkę należy dobierać według modelu wózka, numeru części i wymagań producenta, a nie wyłącznie na podstawie jej wyglądu lub średnicy zmierzonej „na oko”.

Jak powinien wyglądać profesjonalny przegląd masztu?

Prawidłowa diagnostyka powinna obejmować co najmniej:

1. Oględziny konstrukcji

Sprawdzenie spawów, profili, bieżni, rolek, ślizgów, mocowań.

2. Kontrolę ruchu

Maszt i karetka powinny pracować płynnie na całym zakresie.

3. Pomiar luzów

Pomiar należy wykonać w punktach określonych przez producenta.

4. Kontrolę rolek

Należy sprawdzić średnicę, powierzchnię, łożyskowanie, obrót, zużycie.

5. Kontrolę bieżni

Nie tylko pod względem zużycia, ale również ewentualnych deformacji.

6. Kontrolę łańcuchów

W szczególności zużycie, wydłużenie, stan sworzni i tulejek,napięcie, współpracę z kołami łańcuchowymi.

7. Kontrolę karetki

Należy zwrócić uwagę na jej ustawienie i sposób prowadzenia.

8. Ponowny pomiar po regulacji

To bardzo ważny etap. Po zmianie podkładek dystansowych nie można uznać naprawy za zakończoną bez sprawdzenia całego zakresu ruchu.

Najważniejsza zasada: nie ma jednej „normy luzu masztu”

W praktyce serwisowej często pojawia się pytanie, „Ile milimetrów luzu może mieć maszt?” Prawidłowa odpowiedź brzmi, tyle, ile przewiduje producent konkretnego masztu w konkretnym modelu wózka. Dokumentacje różnych producentów pokazują wartości m.in. 0–0,5 mm, 0–0,6 mm czy 0–0,8 mm dla określonych punktów pomiarowych, natomiast w innych konstrukcjach występują inne wartości i inne metody pomiaru. Dlatego podawanie jednej wartości jako uniwersalnego „dopuszczalnego luzu masztu” byłoby błędem technicznym.

Podsumowanie

Rolki i ślizgi masztu są niewielkimi elementami, ale ich prawidłowa praca ma ogromne znaczenie dla całego układu podnoszenia. Niepokojące są przede wszystkim stuki, szarpanie, zwiększone luzy, przechylenie karetki, nierównomierne zużycie, uszkodzone powierzchnie rolek, płaskie miejsca na rolkach, ślady nadmiernego zużycia bieżni. Najważniejsze jest jednak to, że same oględziny nie zawsze wystarczą. Prawidłowa ocena wymaga pomiaru i odniesienia wyniku do dokumentacji producenta konkretnego wózka. W zależności od konstrukcji wartości regulacyjne mogą różnić się nawet o kilka dziesiątych milimetra, a w niektórych przypadkach producent przewiduje zastosowanie rolek nadwymiarowych zamiast dalszej regulacji. Jeżeli maszt zaczyna pracować inaczej niż wcześniej, pojawiają się stuki, zwiększone luzy albo nierównomierne prowadzenie karetki, nie warto czekać na awarię. Wczesna diagnostyka może ograniczyć zakres późniejszej naprawy i przede wszystkim pozwala utrzymać układ podnoszenia w bezpiecznym stanie technicznym. W przypadku jakichkolwiek prac przy maszcie należy stosować procedury producenta i odpowiednio zabezpieczyć elementy przed niekontrolowanym przemieszczeniem.